حسابرسی | حسابرسی عملیاتی ، داخلی و قانونی + وظایف حسابرس

امروزه ، اقتصاد بر پایه اطلاعات، اعتماد و شفافیت استوار است. کسب ‌و کارها، شرکت ‌ها، نهادهای دولتی و سازمان ‌ها برای ادامه حیات و فعالیت خود نیازمند منابع مالی هستند و ذینفعان مختلفی ازجمله (سهامداران، دولت، مردم، طلبکاران) بر این منابع نظارت دارند. در این میان، حسابرسی به عنوان یک رشته تخصصی و ابزاری کارآمد، نقشی حیاتی در اعتباربخشی به اطلاعات مالی و اطمینان از سلامت عملکرد سازمان‌ ها ایفا می ‌کند. حسابرسی تنها بررسی اعداد و ارقام نیست، بلکه فرآیندی است برای کشف حقیقت و شفاف‌ سازی وضعیت اقتصادی که در نهایت به کاهش تنش ‌ها و اختلافات مالی و جلوگیری از فساد کمک می ‌کند. در ادامه از این مقاله از سایت بهترین شرکت مالیاتی حسابداری در کرج ، شایگان رهروان هیراد همراه بوده تا به صورت دقیق به بررسی موضوع حسابرسی بپردازیم.

حسابرسی چیست؟

حسابرسی به طور خلاصه حسابرسی را می‌ توان به زبان ساده بررسی نظام‌ مند و مستقل تعریف کرد. از نظر فنی استانداردهای حسابداری و حسابرسی؛ حسابرسی عبارت است از فرآیندی که طی آن یک شخص یا گروه دارای صلاحیت و استقلال (حسابرس)، مدارک و اسناد مالی، گزارش ‌ها و سیستم کنترل داخلی یک واحد تجاری یا سازمانی را مورد بررسی قرار می ‌دهد تا اطمینان حاصل کند که این اطلاعات مطابق با معیارهای پذیرفته شده (مانند استانداردهای حسابداری) تهیه شده و از صحت و درستی کافی برخوردار هستند که بنابراین می توان گفت:
نظام‌ مندی بودن: حسابرسی یک کار تصادفی نیست؛ بلکه طبق یک برنامه از پیش تعیین شده است و با رعایت اصول علمی انجام می ‌شود.
استقلال: حسابرس باید بی ‌طرف باشد و وابستگی مالی یا اداری به واحدی که حسابرسی آن را انجام می ‌دهد، نداشته باشد تا بتواند نظر عادلانه‌ای ارائه دهد.
شواهد: نظر حسابرس باید مبتنی بر مدارک و مستندات کافی و معتبر و نه حدس و گمان باشد.

کاربردهای حسابرسی

کاربردهای حسابرسی فراتر از یک بررسی مالی ساده است و ابعاد مختلف اقتصادی، حقوقی و اجتماعی را در بر می ‌گیرد که آنهارا بررسی کردده ایم :
اعتبار بخشی به صورت ‌های مالی: مهم ‌ترین کاربرد حسابرسی، ایجاد اعتماد در ذینفعان است ؛ بانک‌ها، سرمایه ‌گذاران و دولت زمانی به گزارش ‌های مالی یک شرکت اعتماد می ‌کنند که توسط حسابرس مستقل تایید شده باشد.

• کاهش ریسک و جلوگیری از تقلب: وجود حسابرسی (به ویژه حسابرسی داخلی) به عنوان یک بازدارنده عمل کرده و احتمال وقوع سرقت، اختلاس و دستکاری اطلاعات مالی را کاهش می ‌دهد.
• کمک به تصمیم ‌گیری: مدیران، سهامداران و دولت برای تصمیم‌ گیری ‌های کلان مانند سرمایه‌ گذاری، اعطای وام یا دریافت مالیات به اطلاعات دقیق و حسابرسی شده نیاز دارند.
• بهبود کارایی و اثربخشی: در انواعی مانند حسابرسی عملیاتی، تمرکز بر روی شناسایی نقاط ضعف فرآیندها و ارائه راهکار برای بهبود عملکرد سازمان است.
• حل اختلافات حقوقی: در دعاوی تجاری و مالی، گزارش حسابرسان رسمی به عنوان مدرک معتبر در مراجع قضایی و داوری مورد استناد قرار می ‌گیرد و می‌تواند مسیر روشنی برای قاضی فراهم کند.

انواع حسابرسی

حسابرسی بر اساس هدف، دامنه و مقررات حاکم، به دسته ‌های مختلفی تقسیم می ‌شود که در ادامه به صورت دقیق آنهارا بررسی کرده ایم :

حسابرسی قانونی

حسابرسی قانونی یکی از مهمترین مفاهیم در حقوق تجارت و نظام مالی کشور است که این نوع حسابرسی به دلیل الزام قانونی انجام می ‌شود. در ایران، طبق قانون تجارت و لایحه قانونی اصلاح بخشی از قوانین و مقررات مربوط به شرکت ‌های دولتی، شرکت ‌های سهامی عام، شرکت ‌های سهامی خاص و موسسات خاصی (مانند شرکت‌ های دارای سهام دولت) موظف‌ اند که صورت‌ های مالی خود را توسط حسابرسان مستقل و عضو جامعه حسابداران رسمی ایران (یا سازمان حسابرسی برای شرکت ‌های دولتی) مورد رسیدگی قرار دهند.

حسابرسی داخلی

حسابرسی داخلی توسط کارکنان همان سازمان یا واحدی انجام می‌ شود که مستقیماً تحت نظارت مدیرعامل یا هیئت مدیره فعالیت می ‌کند. هدف اصلی بررسی و ارزیابی سیستم ‌های کنترلی داخلی سازمان است تا از حفظ دارایی ‌ها و ثبت صحیح اطلاعات اطمینان حاصل شود. برخلاف حسابرسی قانونی که معمولاً در پایان سال مالی انجام می‌ شود، حسابرسی داخلی در طول سال و به صورت مستمر انجام می ‌شود. همچنین حسابرس داخلی به مدیران در شناسایی ریسک‌ ها و ارائه راهکارهای بهبود فرآیندها کمک می‌ کند.

حسابرسی عملیاتی

این نوع حسابرسی از بررسی سنتی صورت‌ های مالی فراتر می ‌رود و به چگونگی انجام کار می‌پردازد. حسابرسی عملیاتی شامل بررسی و ارزیابی جامع و نظام‌ مند تمام یا بخشی از فعالیت‌ های یک واحد، با هدف سنجش میزان کارایی، اثربخشی و اقتصادی بودن عملیات واحد مذکور می باشد. حسابرسی عملیاتی بیشتر در سازمان ‌های دولتی و بزرگ کاربرد داشته تا از هدررفت بیت ‌المال جلوگیری شود و عملکرد دستگاه‌ها بهبود یابد.

وظایف حسابرس

حسابرس شخصی است که دارای صلاحیت حرفه‌ای مانند عضویت در جامعه حسابداران رسمی بوده و وظایف زیر را بر عهده دارد:

• بررسی و ارزیابی سیستم کنترل داخلی: حسابرس ابتدا باید سیستم ‌های کنترلی شرکت را بشناسد تا بتواند میزان اعتماد به آنها را سنجیده و برنامه حسابرسی خود را تنظیم کند.
• جمع ‌آوری شواهد حسابرسی: وظیفه اصلی حسابرس گردآوری مدارک و مستندات کافی و معتبر (مانند فاکتورها، قراردادها، استعلام ‌های بانکی) برای تایید یا رد اقلام صورت‌ های مالی است.
• تطبیق با استانداردها: بررسی اینکه آیا حسابداری شرکت طبق استانداردهای حسابداری و اصول پذیرفته شده انجام شده است یا خیر.
• ابراز نظر: نتیجه نهایی کار حسابرس، گزارش حسابرسی است. در این گزارش، حسابرس یکی از نظرات زیر را ابراز می‌کند:
• تایید بدون قید (بدون احتیاط): وقتی صورت‌ها صحیح و مطابق استاندارد باشند.
• تایید با قید (با احتیاط): وقتی مواردی وجود دارد که تاثیر مهمی ندارد اما باید ذکر شود.
• عدم ابراز نظر: وقتی اطلاعات ناکافی باشد.
• عدم تایید (مخالف): وقتی صورت‌ های مالی انطباقی با واقعیت نداشته باشند و مغایرت‌های مهم وجود داشته باشد.
• رعایت اصول اخلاقی: حسابرس موظف است رازداری کند، استقلال خود را حفظ کند و از ارائه گزارش ‌های غیرواقعی یا جانبدارانه خودداری کند.
• افشای اطلاعات: حسابرس باید در گزارش خود مواردی که منجر به سوء تفاهم ذینفعان شود را شفاف‌ سازی کند.

حسابرسی چه تفاوتی با حسابداری دارد؟

یکی از سوالات رایج این است که حسابداری و حسابرسی چه تفاوتی با یکدیگر دارند. این دو حوزه ارتباط نزدیکی با هم دارند، اما وظایف آنها یکسان نیست. حسابداری فرآیندی است که طی آن رویدادهای مالی یک کسب و کار شناسایی، ثبت، طبقه بندی و در نهایت در قالب گزارش های مالی ارائه می شوند. حسابدار اطلاعات مالی را ثبت و سازماندهی می کند تا وضعیت اقتصادی مجموعه مشخص باشد.

در مقابل، حسابرسی بیشتر نقش بررسی و ارزیابی این اطلاعات را بر عهده دارد. حسابرس بررسی می کند که آیا اطلاعات ثبت شده صحیح هستند و آیا صورت های مالی بر اساس اصول و استانداردهای مربوط تهیه شده اند یا خیر.

به زبان ساده، می توان گفت حسابدار اطلاعات مالی را تهیه می کند و حسابرس اعتبار و صحت این اطلاعات را ارزیابی می کند. البته وظایف هر یک بسیار تخصصی تر از این توضیح ساده است و در شرکت های بزرگ، میان این دو حوزه تعامل مستمر وجود دارد.

چرا حسابرسی برای شرکت ها اهمیت دارد؟

اهمیت حسابرسی زمانی بیشتر مشخص می شود که یک شرکت با سرمایه گذاران، سهامداران، بانک ها یا سازمان های نظارتی در ارتباط باشد. تصمیم های مالی بزرگ معمولا بر اساس اطلاعاتی گرفته می شوند که در صورت های مالی منعکس شده اند. اگر این اطلاعات دقیق نباشند، تصمیم های بعدی نیز می توانند اشتباه باشند. برای مثال، تصور کنید یک شرکت در گزارش های خود سود قابل توجهی نشان می دهد و بر اساس همین گزارش، قصد دارد سرمایه جدید جذب کند. اگر بخشی از درآمدها اشتباه ثبت شده باشد یا برخی هزینه ها در حساب ها درج نشده باشند، تصویر ارائه شده از وضعیت شرکت واقعی نخواهد بود. حسابرسی می تواند چنین مغایرت هایی را مشخص کند.

از طرف دیگر، حسابرسی فقط برای پیدا کردن اشتباه نیست. حتی زمانی که صورت های مالی صحیح هستند، گزارش حسابرس می تواند اعتبار آنها را برای اشخاص خارج از مجموعه افزایش دهد.

مراحل انجام حسابرسی چگونه است؟

حسابرسی یک فرآیند مرحله به مرحله است و حسابرس معمولا بدون برنامه وارد بررسی اسناد نمی شود. ابتدا باید شناخت مناسبی از فعالیت و ساختار مجموعه به دست آورد.

1. برنامه ریزی حسابرسی

در مرحله اول، حسابرس درباره فعالیت شرکت، ساختار سازمانی، فرآیندهای مالی و ریسک های احتمالی اطلاعات جمع آوری می کند. سپس محدوده و برنامه حسابرسی مشخص می شود.

2. ارزیابی کنترل های داخلی

کنترل های داخلی شامل مجموعه روش هایی هستند که شرکت برای جلوگیری از خطا، سوء استفاده و ثبت نادرست اطلاعات ایجاد کرده است. حسابرس بررسی می کند این کنترل ها تا چه اندازه مناسب و موثر هستند.

3. بررسی اسناد و شواهد

در این مرحله حسابرس مدارک و شواهد مالی را بررسی می کند. این شواهد می توانند شامل فاکتورها، قراردادها، صورت حساب های بانکی، اسناد پرداخت و سایر مدارک مرتبط باشند.

4. آزمون و نمونه گیری

به دلیل حجم بالای معاملات، معمولا امکان بررسی تک تک رویدادهای مالی وجود ندارد. حسابرس بر اساس روش های حرفه ای، نمونه هایی را انتخاب و بررسی می کند. نوع و تعداد نمونه ها می تواند با توجه به میزان ریسک و اهمیت هر بخش تغییر کند.

5. تحلیل و ارزیابی یافته ها

پس از جمع آوری شواهد، اطلاعات بررسی و مغایرت های احتمالی ارزیابی می شوند. حسابرس باید مشخص کند آیا این موارد بر صورت های مالی یا نتیجه نهایی تاثیر با اهمیتی دارند یا خیر.

6. تهیه گزارش حسابرسی

در پایان، حسابرس نتیجه بررسی های خود را در قالب گزارش ارائه می کند. نوع اظهار نظر حسابرس به نتایج بررسی ها و میزان انطباق صورت های مالی با الزامات مربوط بستگی دارد.